Manen zijn er in alle soorten en maten, en ze cirkelen om bijna elke planeet in ons zonnestelsel. Sommige zijn klein en onregelmatig van vorm, terwijl andere groter zijn dan hele planeten. Ze bewegen in vaste banen, beïnvloeden getijden en bewaren soms miljoenen jaren oud ijs onder hun oppervlak. Toch weten de meeste mensen weinig meer over deze hemellichamen dan wat ze op school hebben geleerd. Dat is zonde, want er valt veel meer te ontdekken dan alleen de vertrouwde schijf aan de nachtelijke hemel.
Hoeveel natuurlijke satellieten telt ons zonnestelsel
Tot een paar jaar geleden dachten wetenschappers dat ons zonnestelsel een paar honderd natuurlijke satellieten telde. Inmiddels is dat aantal flink opgelopen. Jupiter alleen al heeft meer dan tachtig bekende satellieten. Saturnus volgt op de voet met een vergelijkbaar aantal. Aarde heeft er maar één, en Mars heeft er twee kleine, onregelmatige brokken steen die Phobos en Deimos heten. Zelfs kleine planeten zoals Pluto blijken meerdere begeleiders te hebben. Het totale aantal bekende satellietlichamen in ons zonnestelsel loopt inmiddels in de honderden, en met betere telescopen en ruimtesonden worden er regelmatig nieuwe ontdekt.
Ganymedes: de grootste satelliet van het zonnestelsel
De grootste satelliet van het zonnestelsel heet Ganymedes en draait om Jupiter. Dit hemellichaam is zo groot dat het de planeet Mercurius overtreft in omvang, al heeft het een veel lagere massa. Ganymedes heeft een eigen magnetisch veld, wat uitzonderlijk is voor een maan. Onder zijn ijzige korst bevindt zich waarschijnlijk een enorme oceaan van vloeibaar water. Dat maakt Ganymedes interessant voor onderzoekers die zoeken naar plekken waar leven mogelijk zou kunnen bestaan. De Europese ruimtesonde JUICE is in 2023 vertrokken om dit hemellichaam van dichtbij te bestuderen. De beelden en data die deze missie oplevert, zullen wetenschappers helpen om beter te begrijpen hoe zo’n grote satelliet is ontstaan en zich heeft ontwikkeld.
De invloed van de maan op de aarde
Onze eigen maan heeft een directe invloed op het leven op aarde. De aantrekkingskracht van dit hemellichaam veroorzaakt eb en vloed in de oceanen. Zonder deze getijdenwerking zou het leven op aarde er heel anders hebben uitgezien, want getijdenzones zijn voor veel diersoorten een onmisbare leefomgeving. Daarnaast stabiliseert de maan de kanteling van de aardas. Dankzij die stabilisatie heeft de aarde al miljoenen jaren een relatief stabiel klimaat. Wetenschappers denken dat de maan is ontstaan na een enorme botsing tussen de vroege aarde en een marsgrote planeet, zo’n 4,5 miljard jaar geleden. Het puin dat daarbij vrijkwam, klonterde samen tot de satelliet die we nu kennen.
IJzige werelden met verborgen oceanen
Meerdere satellieten in ons zonnestelsel verbergen onder hun bevroren oppervlak enorme hoeveelheden vloeibaar water. Europa, een van de vier grote Galileïsche satellieten van Jupiter, is daar het bekendste voorbeeld van. Ondanks de ijzige buitenkant zorgt de zwaartekracht van Jupiter voor zoveel wrijving in de binnenste lagen van Europa dat er warmte ontstaat. Die warmte houdt een ondergrondse oceaan vloeibaar. Enceladus, een satelliet van Saturnus, spuit zelfs waterfonteinen de ruimte in via scheuren in zijn ijskorst. In die fonteinen hebben sondes al complexe organische moleculen gevonden. Dat zijn de bouwstenen van leven zoals wij dat kennen. Hoewel er nog geen direct bewijs is van leven buiten de aarde, maken deze ontdekkingen duidelijk dat de kans daarop groter is dan ooit gedacht.
Veelgestelde vragen
Heeft elke planeet in ons zonnestelsel een satelliet?
Niet elke planeet heeft een satelliet. Mercurius en Venus hebben er geen. De aarde heeft er één, Mars heeft er twee, en de grote gasplaneten Jupiter en Saturnus hebben er tientallen. Ook ijsreuzen zoals Uranus en Neptunus hebben meerdere satellieten.
Kan een satelliet zelf ook een satelliet hebben?
Theoretisch gezien is het mogelijk dat een satelliet zelf een kleinere satelliet heeft, een zogenoemde subsatelliet. In de praktijk zijn zulke banen erg onstabiel door de zwaartekracht van de hoofdplaneet. Tot nu toe is er geen bevestigde subsatelliet gevonden in ons zonnestelsel.
Waarom zien we altijd dezelfde kant van de maan
We zien altijd dezelfde kant van de maan omdat de aardse maan even lang over haar eigen as draait als over haar baan om de aarde. Dit verschijnsel heet gesynchroniseerde rotatie. Het is ontstaan door de aantrekkingskracht van de aarde, die de rotatie van de maan in de loop van miljarden jaren heeft vertraagd en gesynchroniseerd.
Wat is het verschil tussen een maan en een asteroïde
Een satelliet draait in een vaste baan om een planeet of dwergplaneet. Een asteroïde draait in een baan om de zon. Sommige asteroïden worden tijdelijk gevangen door de zwaartekracht van een planeet en gedragen zich dan kortstondig als een satelliet, maar dat zijn geen echte, permanente satellieten.