Manen zijn hemellichamen die om een planeet draaien, en er zijn er veel meer dan de meeste mensen denken. Ons zonnestelsel telt inmiddels meer dan 290 bekende natuurlijke satellieten. Sommige zijn groot genoeg om als planeet door te gaan, andere zijn niet veel meer dan een rots die in een baan gevangen zit. Samen vertellen ze een bijzonder verhaal over hoe ons zonnestelsel is ontstaan en hoe het zich heeft ontwikkeld.
De grootste natuurlijke satelliet van ons zonnestelsel
Ganymedes, een maan van Jupiter, is de grootste in het hele zonnestelsel. Dit hemellichaam is zelfs groter dan de planeet Mercurius, al heeft het veel minder massa. Ganymedes heeft een diameter van bijna 5.268 kilometer en beschikt als enige maan over een eigen magnetisch veld. Ruimtevaartorganisaties bestuderen dit object met grote interesse, mede omdat er aanwijzingen zijn voor een ondergrondse oceaan van vloeibaar water. Dat maakt Ganymedes interessant voor de vraag of er ooit leven mogelijk is buiten de aarde. Jupiter heeft in totaal 95 bekende manen, waarvan Ganymedes, Io, Europa en Callisto de vier grootste zijn. Deze vier worden ook wel de Galileïsche manen genoemd, naar de Italiaanse astronoom Galileo Galilei, die ze in 1610 ontdekte met een zelfgemaakte telescoop.
De maan van de aarde en wat haar bijzonder maakt
Vergeleken met andere planeten is de verhouding tussen de aarde en haar satelliet ongewoon groot. Onze maan heeft een diameter van ongeveer 3.474 kilometer, wat haar relatief groot maakt voor een rotsachtige planeet. Wetenschappers denken dat ze is ontstaan door een botsing tussen de vroege aarde en een object ter grootte van Mars, zo’n 4,5 miljard jaar geleden. Het puin van die botsing klonterde samen tot wat nu de maan is. Ze beïnvloedt het leven op aarde op allerlei manieren. Haar zwaartekracht veroorzaakt eb en vloed in de oceanen, ze stabiliseert de kanteling van de aardas en ze vertraagt de rotatie van de aarde heel langzaam. Doordat ze altijd dezelfde kant naar de aarde richt, zien mensen vanaf de aarde nooit de achterkant. Dat heeft eeuwenlang de fantasie geprikkeld en leidde uiteindelijk tot de eerste maanmissies in de jaren zestig van de vorige eeuw.
Bijzondere manen van andere planeten
Niet elke planeet heeft een satelliet. Mercurius en Venus draaien zonder een natuurlijke metgezel om de zon. Mars heeft er wel twee: Phobos en Deimos. Beide zijn klein en onregelmatig van vorm, en lijken meer op gevangen asteroïden dan op een klassieke maan. Saturnus heeft het grootste aantal bekende satellieten van alle planeten in ons zonnestelsel, meer dan 140 stuks. De bekendste is Titan, de op één na grootste in het hele zonnestelsel. Titan is uniek omdat ze een dikke atmosfeer heeft, bijna net zo dik als die van de aarde, en omdat er rivieren en meren van vloeibare methaan op het oppervlak voorkomen. Europa, een van de Galileïsche satellieten van Jupiter, trekt ook veel aandacht. Onder haar ijskoude oppervlak bevindt zich waarschijnlijk een diepe oceaan van vloeibaar water, wat haar tot een van de meest veelbelovende plekken maakt voor onderzoek naar buitenaards leven.
Hoe manen worden ontdekt en benoemd
Vroeger werden nieuwe satellieten alleen gevonden met grote telescopen op de grond. Tegenwoordig helpen ruimtesondes en verbeterde digitale camera’s bij het ontdekken van steeds kleinere objecten in een baan om verre planeten. In 2023 werden er in één klap tientallen nieuwe satellieten van Saturnus bevestigd, waardoor die planeet Jupiter van de troon stootte als recordhouder. Het benoemen van al die hemellichamen is een vak apart. De namen komen vaak uit de Griekse en Romeinse mythologie, maar ook uit literatuur. De manen van Uranus zijn grotendeels vernoemd naar personages uit de werken van William Shakespeare en Alexander Pope. Een internationale commissie van astronomen bepaalt welke naam een nieuw ontdekte satelliet krijgt. Naarmate de telescopen beter worden en ruimtevaartuigen verder reizen, zal het aantal bekende satellieten in ons zonnestelsel blijven groeien.
Veelgestelde vragen over manen
Hoeveel manen heeft ons zonnestelsel in totaal?
Het totale aantal bekende manen in ons zonnestelsel ligt boven de 290. Dat getal verandert regelmatig omdat betere telescopen en ruimtemissies steeds kleinere satellieten aan het licht brengen. Saturnus en Jupiter hebben verreweg de meeste.
Waarom hebben sommige planeten geen maan?
Mercurius en Venus hebben geen maan. Wetenschappers denken dat dit komt doordat ze te dicht bij de zon staan. De zwaartekracht van de zon zou een eventuele satelliet al snel uit zijn baan trekken. Ook zijn beide planeten waarschijnlijk nooit hard genoeg geraakt door grote objecten om een satelliet te vormen zoals bij de aarde het geval was.
Kan een maan zelf ook een maan hebben?
In theorie is het mogelijk dat een maan een eigen kleine satelliet heeft, een zogenoemde submaan. In de praktijk komt dat in ons zonnestelsel niet voor, voor zover bekend. De zwaartekracht van de planeet zou zo’n kleine satelliet snel uit zijn baan trekken. Het onderwerp is nog volop onderwerp van wetenschappelijk onderzoek.
Wat is het verschil tussen een maan en een asteroïde?
Het verschil zit in de baan. Een asteroïde draait om de zon, terwijl een maan om een planeet of dwergplaneet draait. Sommige manen, zoals Phobos en Deimos bij Mars, lijken sterk op asteroïden en zijn waarschijnlijk ook ooit als zodanig begonnen voordat ze door de zwaartekracht van Mars werden gevangen.